Թուրքիայի հայկական դպրոցների խնդիրներն այսօր. Քալֆայան վարժարան

akunq.net-ը գրում է՝

Առլետ Ինջիդյուզենը Ստամբուլի Քալֆայան վարժարանի հայոց լեզվի ուսուցչուհիներից է: Նրա հետ զրուցեցինք Ստամբուլի հայ համայնքի առանցքային խնդիրների՝ Թուրքիայում հայկական դպրոցների գոյատևման պայքարի, հայեցի կրթության և հայապահպանության հարցում ունեցած դժվարությունների ու պատրիարքարան-համայնք օրեցօր սրվող հարաբերությունների մասին: Նրա խոսքով՝ Թուրքիայի հայ համայնքը ներկա փուլում կանգնած է մեծ մարտահրավերների առաջ:

– Ներկա պահին Կ.Պոլսի հայ համայնքի վարժարանների ամենամեծ խնդիրներից մեկն աշակերտների նոսր թիվն է: Քանի՞ աշակերտ ունի Քալֆայան վարժարանը:
– Անցյալ տարի 57-59 աշակերտ ունեինք: 9 շրջանավարտ ենք ունեցել: Մեր աշակերտների կեսից ավելին գիշերօթիկի սաներ են, որոնք գալիս են հիմնականում Ադըյամանի Քյահթայի շրջանից և ծպտյալ քրիստոնյա ընտանիքների զավակներ են: Ծնողները նրանց ուղարկում են Ստամբուլ՝ հայկական համայնքին ավելի մոտ լինելու և հայերեն սովորելու համար: Քանի որ այս երեխաների ընտանիքները հեռվում են, նրանք գիշերում են դպրոցի շենքում: Հիմնականում թուրքական անուններ են կրում, որպեսզի իրենց ծննդավայրում չբացահայտվի իրենց հայ լինելը: Սկզբում ծպտյալ հայ ընտանիքները զգուշանում էին իրենց երեխաներին Ստամբուլ ուղարկելու հարցում: Սակայն մեկը երբ գալիս է, սկսում է ինտեգրվել համայնքին, դրական զգացումներով է տուն վերադառնում, հաջորդ տարի իր օրինակին է հետևում քույրը, ընկերուհին, ազգականը, և այդպես շարունակ… Միասին լինելը կարևոր է, հիմնականում մենակ մնալու զգացումն է վանում այս հայերին:

-Ունե՞ք Հայաստանից եկած աշակերտներ:

– Այո, ունենք աշակերտներ, որոնք հայաստանցի ներգաղթյալների երեխաներ են: Նրանց մի մասի ծնողներն օրինական կերպով են այստեղ գտնվում, ունեն օրինական փաստաթղթեր, մի մասն էլ դեռ փախստականի կարգավիճակով է: Նրանց երեխաներին էլ ենք ընդունում` առանց պաշտոնապես գրանցելու: Օրենքից դուրս է, բայց աչք ենք փակում, որպեսզի երեխաները կրթվելու իրենց իրավունքից չզրկվեն: Մենք մեր մեջ խնդիր չենք ունենում:
– Եվս մի մեծ խնդիր է հայ երեխաների՝ Թուրքիայում հայերենը որպես առօրյա լեզու օգտագործել չկարողանալը:
– Իմ կարծիքով՝ Թուրքիայում մեր համայնքի ամենամեծ խնդիրը հենց մեր լեզվի ու մեր ինքնության կենդանի հարաբերության բացակայությունն է: Սա նոր խնդիր չէ: Մայրս 45 տարվա ուսուցչուհի է, Սեմիրջյան վարժարանի տնօրենուհին է եղել երկար տարիներ: Կարելի է ասել՝ ծնվել եմ այս խնդրի մեջ: Սովորում ենք, բայց մեր սովորածը գործնականում կիրառելու շատ տեղեր չունենք: Սա վերաբերվում է նաև Սփյուռքի համայնքներին և, առհասարակ, Հայաստանից դուրս ապրող բոլոր հայերին: Մենք չենք կարող խանութ իջնել ու հայերենով հաց ուզել՝ ո՛չ Ստամբուլում, ո՛չ էլ Ֆրանսիայում:
Լուսահոգի Շնորք պատրիարքը 1980-ականներին մեր պատմական շրջաններից, ամենախուլ գյուղերից հավաքեց իսլամացված հայ մանուկներին, բերեց Կ.Պոլսի վարժարանները, այդ երեխաների վրա համայնքը հզոր ճնշում գործադրեց, և նրանք շատ լավ հայախոս սերունդ դարձան: Բայց նրանց հաջորդող սերունդը, որն արդեն ուներ այդ պայմանները, ճիշտ չօգտագործեց այդ հնարավորությունը: Գիտե՞ս ինչու նույն կերպ չջանացին: Որովհետև նույն կարոտը չունեին և անհրաժեշտությունը չզգացին:
Հիմա պատկերացրու՝ իմ աշակերտներից առնվազն 30-ը գալիս են Թուրքիայի հեռավոր շրջաններից, 8 ամիս ընտանիքից առանձին մնում են գիշերօթիկում հայերեն սովորելու համար, տանում մկրտում ենք, հայերենի դասեր ենք անցկացնում: Հանկարծ եթե հետս թուրքերեն խոսի` չեմ պատասխանում: Ասում եմ` «Մայրիկիդ չկարոտեցի՞ր, անկողինդ չկարոտեցի՞ր»: Ասում է՝ «Այո, օրիորդ Առլետ, շատ կարոտեցի»: Ես էլ պատասխանում եմ՝ «Այդ դեպքում ինչո՞ւ ես այստեղ: Կարոտե՞լ ես, գնա տուն, ձեր քաղաքում պետական թուրքական դպրոց կա: Բայց ոչ, հայկական վարժարանի և եկեղեցու համար ես եկել Ստամբուլ»:
Տալիս եմ իրենց գրած փոքրիկ քառյակները տպագրում են հայկական թերթերում, առանձնացնում եմ, ասում եմ՝  «Տար մայրիկիդ համար կարդա»: Կարևոր չէ, թե ինչ կլինի, կարևորը զգացումն է, որ կապ հաստատվի, կենդանի, կիրառվող լեզվի կարգավիճակի մեջ մտնի: Որ զգան, որ հայերենը միայն 2-3 ժամանոց դաս չէ: Տեսեք, ասում ենք մայրենի: Այս երեխաների մայրերն այս լեզուն չգիտեն: Իրենց մեծ մայրերն են (տատերը-Խմբ.) իմացել, նրանք էլ արդեն չկան: Անգլերենն ավելի մոտ են զգում իրենց, քանի որ առօրյայում կիրառում են, համացանցում, տեխնիկայի անվանումներում և այլն: Այս աշակերտներին անպայման պետք է Հայաստան բերել: Բայց վարժարանն այդ միջոցները չունի:
–  Կարո՞ղ ենք ասել, որ Ստամբուլի հայկական դպրոցների բարձր վարձավճարներն արդյունքն են այս վարժարանների ունեցած ֆինանսական խնդիրների:
– Այո: Ուսման վարձը բավականին թանկ է: Մեկ երեխայի համար ուսման վարձը միջինը կարող ենք հաշվել տարեկան մոտ 3.500 ԱՄՆ դոլար: Թեև տարբեր դպրոցներում գները տատանվում են:

Վարժարաններում տարվա մեջ մի քանի անգամ «սիրո սեղան» են պատրաստում և բարեգործական ընթրիք կազմակերպում: Մենք անգամ ունենք բարերարներ, որոնք իրենք չունեն մեծ ֆինանսական հնարավորություններ, բայց ամեն կերպ ջանում են մեր կողքին լինել: Օրինակ՝ մի կին կա, որ ամեն անգամ իր ձեռքով պատրաստած մանթըն է (Կեսարիայի հայերի ավանդական ուտեստը) բերում գիշերօթիկի երեխաների համար: Այսինքն` համայնքը մեր կողքին է և ոչ միայն նյութական ձևով:
Մենք Թուրքիայում մեր երեխաներին եթե կարողանանք հայ պահել, ապա այդ ուսումնական 12 տարվա մեջ պետք է անենք: Եթե այդ ընթացքում չհաջողեցիր, ուրեմն այդ երեխան կորավ, ձուլվեց: Որովհետև դպրոցից հետո անցնում են համալսարան, աշխատանքային կյանք, որտեղ արդեն օտարների հետ են շփվում։ Համալսարանում մեր ֆակուլտետում 3000 ուսանող կար, երկուսս էինք հայ: Եթե մինչ այդ հիմքը չդրվի` ամեն ինչ կորած է: Այ սրա համար Ստամբուլի հայության համար հայկական դպրոցն այդքան կարևոր է:
Ֆինանսական առումով մի փոքր անհավասարություն կա վարժարանների միջև: Ներկա պահին Կ.Պոլսի համայնքի խնդիրներից մեկն էլ այն է, որ ամեն վարժարան, ամեն հաստատություն իր խնդիրներն առանձին է լուծում: Օրինակ` Եսայան վարժարանի կամ Սուրբ Փրկիչ հիվանդանոցի ֆինանսական հնարավորությունները բավականին մեծ են, բայց մյուս հաստատությունները դրանից օգտվել չեն կարողանում, այդ կապը չկա:

-Իսկ պատրիարքարանը չի՞ աջակցում:

– Պատրիարքարանը շատ է հեռացել իր ժողովրդից: Որովհետև Արամ Աթեշյանը համայնքի կողմից ընտրված անձ չէ նախևառաջ: Նա փոխպատրիարքն է: Ինչպես գիտեք, պատրիարք Մութաֆյանը վատառողջ է: Մեր համայնքի պատմության մեջ առաջին անգամ փոխպատրիարք կոչվածն առաջ եկավ` պետության միջամտությամբ: Այո, պատրիարք Մութաֆյանից էլ դժգոհություններ ունեինք, բայց նա մեր ընտրածն էր ու բավականին մեծ տոկոսով ընտրված պատրիարք էր: Դա կարևոր է:
Լոզանի վեհաժողովից ի վեր մենք Թուրքիայի տարածքում քաղաքական նեկայացուցիչներ, կուսակցություններ չունենք: Մենք ընտրում ենք պատրիարք, մենք որևէ խնդիր ունենալուն պես գնում ու թակում ենք պատրիարքարանի դուռը: Հիմա մենք ինչպե՞ս գնանք մեկի դուռը, ում մենք չենք ընտրել: Կամ ինչպե՞ս պիտի վստահենք մեկին, ով պետության ձեռքով է այդ աթոռին հայտնվել: Հասկանո՞ւմ եք, վստահություն չունենք, հոգևոր կապն է կտրվել:

Ես Ստամբուլում եկեղեցու բակում եմ մոտեցել, հիշում եմ, որ մեր քահանան գալիս ու մեզ միշտ կոնֆետ էր տալիս: Անգամ կոնֆետի գույնն եմ հիշում: Այդ հարաբերությունը, շփումը, վստահությունը կար համայնքի ու հոգևորականի միջև: Իսկ հիմա դա չկա: Սա շատ վտանգավոր միտում է, քանի որ մահմեդական երկրում եկեղեցու գործոնը ոչ այնքան կրոնն է, որքան ազգապահպանությունը: Եկեղեցու և համայնքի միջև կապերի թուլացումը կարող է կործանարար հետևանքներ ունենալ մեր համայնքի համար:

Հ.Գ.  Քալֆայան վարժարանի պատմությունից՝ 

Քալֆայան վարժարանն ունի շուրջ 150 տարվա պատմություն: Այն հիմնադրվել է Ներսես վարժապետի և Սրբուհի Քալֆայան մայրապետի ջանքերով, ինչպես Կ.Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի արխիվներում է նշվում` հիմնադրվել է «հայ որբերի կրթության և ապահովության համար»: 

Քալֆայան վարժարանը Կ.Պոլսի հայ համայնքին պատկանող 4 հաստատություններից մեկն է` Սուրբ Փրկիչ հիվանդանոցի, Կարագյոզյան և Ազգային վարժարանների հետ միասին (Ստամբուլում գործող մյուս 13 հայկական վարժարանները մասնավոր են) այս կարգավիճակն իրավունք է տալիս վարժարանի անձնակազմին իրենց ձայնն օգատգործել համայնքային ընտրություններում):
2000-ականների սկզբին, երբ Ուսքյուդար թաղամասում, որտեղ գտնվում է Քալֆայան վարժարանը, հայ համայնքն ավելի նոսրացավ, որոշում կայացվեց, որ թաղամասի չորս հայկական վարժարաններից առավել կարևոր է Քալֆայանի դերը, և Ուսքյուդարի Ներսեսյան, Երմոնյան, Սեմիրջյան վարժարանների փակվելուց հետո բոլոր աշակերտներին տեղափոեցին Քալֆայան: Սակայն քանի որ Քալֆայան վարժարանն ուներ ոչ այնքան լավ շենքային պայմաններ, վարժարանի ամբողջ անձնակազմը տեղափոխվեց հայտնի Բալյան ընտանիքի կառուցած Սեմիրջյան վարժարանի շենք` պահպանելով Քալֆայան անունը: 

Հարցազրույցը վարեց Սոֆյա Հակոբյանը

Տարածել`
Share

You may also like...