«Բա դու ափսո՞ս չես, մեխ ու տախտակով զբաղվես». Ս. Սարգսյանը` Ֆրունզիկի մասին

Հազար անգամ նրա հետ բեմ եմ բարձրա­ցել, հազար անգամ նրան տեսել բեմում։ Հազար անգամ զարմացել եմ ու մտածել՝ առիթ լինի մի քանի խոսք ասեմ։ Չէ, ինչո՞ւ մի քանիսը։

Հին ընկերության պարտք ու հախով, խաղացած-չխաղացած դերերով, ուրախ-ուրախ օրերի, մինչև տակավին իրար ճանաչելու, մեր անձնականն իրարից չթաքցնելու, իրար վստահելու, խմած ու չխմած, ասված ու չասված կենացների ու էլի հազար բանի իրավունքով ամեն անգամ էլ ուզում եմ Մհերի մասին մի շնորհքով, կարգին բան ասել, չի ստացվում։ Տարիներն իրար հրմշտելով, դեպքերով-դեմքերով, անկարգ ու անհերթ, խառնիխուռն գալիս լցվում են հիշողությանս մեջ։ Դե, արի դասավորիր… Այս ինչքա՜ն բան կա մարդու ապրած օրերում… Մի մարդու հետ, որ քառասուն տարի և ավելի կողք կողքի ապրում ես ու հիմա ցավով գզում, որ նա չկա, մի խորը, մի զարմանալի կարոտ ուզես-չուզես մեջդ ծնվում է։ Եվ մի ծանր թախիծ պատում է հոգիդ։ Օրեր, օրեր…

Հիշում եմ ֆուտբոլի օրերը։ Անհամբեր սպա­սում էինք, խաղ բաց չէինք թողնում, պարտադիր ստադիոնում էինք։ Տոմս դժվարությամբ էինք գտնում ու եթե չէինք գտնում, Ֆրունզը իր հեղինակությամբ մի խումբ դերասաններ հետը ներս էր տանում։ Փակ դուռ չկար նրա առաջ։ Հայ ոստիկանները նրան տեսնելիս զմայլանքից հալվում էին ու… կանաչ ճանապարհ։

—  Անցեք, համեցեք, ընկեր Մկրտչյան… Լուրջ պաշտոնյայի կեցվածքով վստահ կարգադրում էր.
— Սրանք ինձ հետ են, բաց թողեք՝ մեկ, երկու, երեք, չորս… Դու էլ արի. գլուխը խուզած, անծանոթ ու անտոմս մի երեխա էլ վրադիր։

Արևածաղիկ չրթելով՝ լցվում էինք ստադիոն, եթե չունենայինք՝ տասը տեղից հյուրասիրում էին, եթե տոմս չունենայինք՝ տեղերը զիջում էին, իրենք մնում կանգնած, ու այս ամենը նրա համար, որ իրենց կողքին լինի։

Ցուցահանդեսներ էլ բաց չէինք թողնում։ Միշտ խնդրում էի, որ առանց ինձ չգնա, իր հետ հե­տաքրքիր էր։ Իր նկար կարդալն ու մեկնաբանելը ինձ համար շատ բաներ էր բացում։
Այն ջահել օրերին ինչքա՜ն է ինձ խեղճացրել իր Շիրակով։ Թվում էր ու թվարկում՝ քանի նկարիչ, քանի դերասան, քանի գրող, բանաստեղծ, երգիչ ու գուսան են տվել։ Ասում էր.
— Դե, ասա, ձեր Լոռին ի՞նչ է տվել։ Դե թվիր տեսնեմ՝ ովքեր են ձեր մեծ մարդիկ, ձեր արվեստագետները։
Խելքս չէր կտրում, վերջերս եմ գտել պատաս­խանը.
— Հա, շատ եք, լավն եք։ Բայց մենք՝ լոռեցիներս, այդպես չենք կարող, մենք ծանր, դանդաղ­կոտ մարդիկ ենք։ Հազար տարին մեկ մեր ազգի համար ծնում ենք մի… Թումանյան Հովհաննես… Բա’, ախպեր ջան, էս էլ իմ ուշացած պատասխա­նը քեզ։
Դա քիչ էր, ինձ էլ ձեռք էր առնում.
— Դե, մալակտնի դպրոց ավարտած, հայերեն էս երգը երգի…
Ու երգում էր համով, հոտով։ Նախանձում էի։
Մեկ-մեկ էլ խղճահարվում, ասում էր.
– Արի սովորեցնեմ։

1950-ական թվականների սկգբին գրեթե միա­ժամանակ մի մեծ խումբ երիտասարդներով կա­րելի է ասել գրոհեցինք մայր թատրոն։ Եվ ահա «Նույն հարկի տակ» ներկայացման մեջ Մհերը իր փոքրիկ անխոս դերի համար ստանում է հատուկ մրցանակ՝ որպես լավագույն դերակատարներից մեկը։

Ֆրունզը չէր մտորել, չէր ընտրել իր կյանքի ու­ղին։ Նա ի վերուստ նշանակված էր այդ գործին և տաղանդի հզորությունը գիտակցելով՝ խիզախ մարտիկի նման նետվում էր առաջ։ Դերասան էր ոտքից գլուխ, բեմում՝ տեր ու տիրական։ Թատրո­նը նրա տարերքն էր, նա պիտի մնար թատրոնում, նա պիտի լիներ թատրոնում։ Թատրոն էր ոտքից գլուխ, գրիմոտ, վտշոտ, դեկորացիայի հոտ էր գա­լիս, թատրոնի հոտ էր գալիս վրայից։ Մարդ, որը ծնվել էր բեմի համար։ Եթե ոտքը դնում էր բեմ, այլևս հարց չուներ, խնդիր չուներ։

Բեմում բռնկվում էր, ինքնամոռացության աստիճանի տրվում իր գործին։ Բեմի վրա իրեն զգում էր անսահման երջանիկ։ Հանճարեղ մարդ էր։

«Հայֆիլմ» կինոստուդիայի ձայնագրման խցերում քանի-քանի գիշերներ ենք լուսացրել՝ կրկնօրինակելով մեկը մյուսից անպետք ֆիլմեր։ Ծանր ներկայացումներից հետո վազում էինք ստուդիա՝ մի քանի կոպեկ աշխատելու։ Ինչքա՜ն առողջության ենք քայքայել։ Հոգնած, հաճախ կիսաքաղց՝ մեզ փրկողը, մեր տրամադրությունր բացողը էլի Մհերն էր՝ իր անզուսպ, անսպառ հնարամտությամբ, ծիծաղաշարժ պատմություններով, կատակներով, կրքոտ տսպանոով… Ամեն միջավայրում պոռթկում էր, դուրս էր թափվում, ու ամեն տեղ կենտրոնում ինքն էր։ Իրենից սրամիտ մեր մեջ չկար, իրենից լավ պատմող մեր մեջ չկար, թատերական աշխարհն իրենից լավ իմացող մեր մեջ չկար։ Բոլոր հավաքույթների զարդն էր, և բո­լորս էլ անվերապահորեն դա ընդունում էինք։ Մհերը հիվանդացավ… թոքախտով։ Ցնցվեցինք… Մեր Ֆրո՞ւնզը…

Երկուսով գնացինք հիվանդանոց, Մհերը պի­տի օդ ստանար։ Բժշկուհու հետ կատակներ անե­լով պառկեց, կողերի արանքից մեծ ասեղ մտցրին… Ես սարսռացի, ինքը՝ հեչ… Հետո էլ ստիպեց, որ ռենտգենով ինձ ստուգեն։
— Տեսնենք՝ հո քեզ չե՞մ վարակել։

Մեր հյուրախաղերր, հյուրանոցում ապրելը, մի տեղ հավաքվելը հանաք էր, հումոր էր, ծիծաղ էր, խմբով երգ էր, ուրախություն էր։ Առիթը բաց չէինք թողնում իրար գլխի հավաքվելու, որովհետև մեր ապրելու ուժն էր միասին լինելու, սևը սպիտակեցնելու, պղտորը մի քիչ զուլալելու մղումն ու բնազդը։
Չգիտեմ, հիմա խոսում եմ, բայց սրտիս մեջ տխրություն կա։ Ու այդ տխրությունը գնալով նորանում է, բորբոքվում.
— Ֆրունզ, քո ընկերն եմ։ Ամբիոն եմ ուզում բարձրանալ, ճառել, մեծարել, գուրգուրել քեզ։ Չեմ կարողանամ քեզ հետ զրուցել։ Ո՞ւր ես…
Գիտեմ, քո մասին այնքա՜ն շատ գիտեմ։
Գիտեմ, թե որքան անպաշտպան էիր գռեհկության հանդեպ։ Սուտը չէիր սիրում ու սուտ չէիր խոսում։ Գիտեմ, որ րնկերներիդ երբեք չես հայհո­յել։ Զուսպ էիր։ Դա ի՜նչ կրթություն էր, ի՜նչ ազնվականություն էր։ Շնորհակալ եմ։
Գիտեմ, ո՛չ ինձ, ո՛չ էլ մեկ ուրիշին երբեք խա­ղաթուղթ չես դարձրել քո ձեռքին ինչ-որ նպատա­կի հասնելու համար, որովհետև ճշմարիտ արվեստագետ ես եղել և ոչ երբեք կարիերիստ։ Շնորհա­կալ եմ…
Գիտեմ, որ կռիվ անելիս հակառակորդիդ ու­սին, ձեռքին, գուցե նաև դոշին էիր հարվածամ, բայց դեմքին ու գլխին՝ երբեք։ Քո էությունն էր այդպիսին։ Շնորհակալ եմ, որ այդպիսինն ես ու իմ ընկերն ես։

Մհեր Մկրտչյանի օրոք ծիածաններ էին համարվում, արև էր լինում մայր թատրոնում, և ծա­փերն ամպրոպի պես ժայթքում էին նրա կամար­ները տակ: Դրամատուրգների մի նեղ շրջանակ ունեինք, հաստիքավոր, գրում էին, գրում էին… Հանկարծ այդ շրջանակը պատռվեց, թատրոն մտավ մասնագիտությամբ բժիշկ, կոչումով արվեստագետ-թատերագիր ժորա Հարությունյանը՝ թևի տակ դրած «Սրտի արատ» թատերգությունը՝ կյանքով, ճշմարտությամբ լեցուն, թարմ, սրամիտ, փայլուն։

Աճեմյանն էլ ասես հենց դրան էր սպա­սում։ էն ի՜նչ էր, ի՜նչ էր… Մհերն ու Թադևոս Սարգսյանը դուրս էին գալիս բեմ… Բեմում նրանց լինելը դաոնում էր մի շատրվան, մի հրավաոություն, արվեստի մի գեղեցկություն։ Հղկված, մշակված տե­սարաններ, հետն էլ միշտ պատրաստ իմպրովիզացիայի, դրա իրավունքը ձեռք բերած։ Չէ, չեմ տեսել, չեմ պատկերացնում աշխարհի ոչ մի թատ­րոնում արվեստի հորդացող այդպիսի լավա, այդպիսի հրճվանք, այդքան ծափ, այդքան երջանիկ հանդիսատես։ Մհերը հայտնվում էր, դահլիճը դղրդում էր ծափերի որոտից… Մի ծով հմայք էր գալիս։ Խենթանում էր դահլիճը, մենք՝ նրա խա­ղընկերները, որ մասնակցում էինք այդ ներկայացմանը, մեր տեսարանն ավարտում էինք ու կախվում կուլիսներից, որ ոչ մի նոր երանգ, ոչ մի նոր գույն բաց չթողնենք։ Կլանվում էինք նրա խաղով, հմայվում, հաղորդվում…

Խաղում էր Մհերը, խաղացնում էր հանդիսա­տեսին իր հետ, ստիպում, որ ստեղծագործի իրեն հավասար: Հումորի հեղեղը թափվում էր բեմից, լցվում դահլիճ, բարձրանում մինչև առաստաղ, կլանում ողջ թատրոնը, թատրոնի մարդկանց՝ հսկիչից մինչև հրշեջները։ Թվում էր, թե թատրոնի պատերն էլեն քրքջամ։

Արդեն աշխատում էինք թատրոնում, բայց դեռ ուսանող էինք: Ես Ստեփանավանից եկա, դու՝ Լենինականից: Երկու գավառացի երիտասարդ մայրաքաղաքում: Ամեն ներկայացման մասնակցելու համար ստանում էինք տասը ռուբլի: Մի օր երկուսով ունեինք ընդամենը մի ռուբլի, հիմիկվա տասը կոպեկը: Քաղցած էինք, որոշեցինք մի բաժակ արևածաղիկ առնել, որ ուտելու պատրանքը երկարի: Թատրոնի այգում հեծնեցինք նստարանին՝ թղթե փոքրիկ տոպրակը դրինք մեջտեղ:

Հիշո՞ւմ ես ինչից էինք խոսում, Ֆրունզ: Իհարկե հիշում ես՝ թատրոնից, Ստանիսլավկուց, մեր դերասաններից, զրուցում էինք՝ աշխարհը մոռացած, քաղցը մոռացած, թատրոնով զմայլված ու հմայված Թատրոն, դերասանություն, թատրոն, թատրոն:Խոսելը մեր արևածաղիկ չրթելը երկարացնում էր, և դա կարծեմ մեր կարծեմ մեր կախարդական օրերից էր:

Նոր թատրոն ես սարքում: Ամեն անգամ հիշելիս ժպտում եմ: Տնաշեն, ոտից գլուխ թատրոն ես, թատրոնը քո հոգում սարքած պրծած է, էդ ի՞նչ ես տանջվում: Բա դու ափսո՞ս չես, մեխ ու տախտակով զբաղվես: Աստված քեզ ազատ է ստեղծել: Դու անսանձ ու անթամբ ձի հեծնող, քո արվեստը կաղապար չունեցող, ինքդ քեզ ինչո՞ւ ես կապանում: Թող ծառա լինի ձիդ, խրխնջա զրնգուն մրցանակներ շահես ազգիդ համար
Ուրիշի գործով թող ուրիշը զբաղվի, բարձունքներին սովո՛ր մարդ

Փետրվար, 1991թ

Տարածել`
Share

You may also like...

Sorry - Comments are closed